Obcy w ogrodzie czyli o inwazyjnych gatunkach roślin

Skąd wzięły się gatunki obce w Polsce

 

Wiele roślin, które dziś spotykamy w miastach i które możemy zakupić w sklepach ogrodniczych to gatunki sprowadzone z różnych części świata, obce dla polskiej flory.

„Wędrówki” roślin mają miejsce od tysięcy lat. Zmieniały się warunki klimatyczne, pojawił się też człowiek, który zaczął wykorzystywać różne gatunki na własne potrzeby. Uważa się, że przełomowym momentem w migracjach roślin są odkrycia geograficzne, kiedy to na światową skalę rozpoczęto transport bulw, cebul, kłączy i nasion.

Wiele z nich stanowiły gatunki ozdobne, które wzbogacały kolekcje roślin (a które dziś możemy oglądać np. w ogrodach botanicznych). Inne gatunki to z kolei przyprawy, nowe warzywa i owoce wzbogacające naszą dietę i uprawy, a także rośliny lecznicze. Jeszcze inne zaś przedostały się niczym pasażerowie na gapę, przy okazji. Z początku niezauważone, po jakimś czasie na stałe zagościły w naturalnym krajobrazie.

Czym różni się gatunek obcy od inwazyjnego

 

  • Za gatunek rodzimy uznajemy ten, który występuje naturalnie na danym obszarze geograficznym, np. na terenie Polski. Czyli nie został celowo lub przypadkowo sprowadzony przez człowieka.
  • Gatunek obcy to taki, który występuje na danym terenie poza swoim naturalnym zasięgiem. Jest obcy dla szaty roślinnej Polski (lub innego kraju), może pochodzić zarówno z bliskiego sąsiedztwa, jak i z odległych kontynentów. Zdarza się, że obce dla flory mogą być tylko niektóre odmiany danego gatunku.

Rośliny te wprowadzono celowo lub zostały zawleczone, np. podczas transportu innych towarów.

  • Inwazyjny gatunek obcy, jak sama nazwa wskazuje, jest na danym terenie obcy dla szaty roślinnej. Ponadto jednak jego rozprzestrzenianie się zagraża różnorodności biologicznej. Oznacza to, że dany gatunek może zajmować siedliska gatunków rodzimych, stanowić dla nich konkurencję – o miejsce, światło, wodę. Gatunki inwazyjne zostały tak nazwane nie bez powodu – ich intensywne tempo rozmnażania można potraktować uznać za inwazję.

Dlaczego gatunki inwazyjne są niebezpieczne

 

  • Stanowią konkurencję dla gatunków rodzimych – światło, woda, przestrzeń życiowa nie są zasobami nieograniczonymi. Przykłady: niecierpek gruczołowaty, niecierpek drobnokwiatowy, kolczurka klapowana. Ten ostatni gatunek to pnącze, które możemy spotkać nad Wisłą. Owija się wokół roślin powodując ich deformację, a jej splecione pędy zacieniają podłoże uniemożliwiając wzrost innym gatunkom.
  • Wypierają gatunki rodzime nawet na dużych obszarach tworząc jednogatunkowe, wielohektarowe łany. Ma to ogromne znaczenie np. dla owadów zapylających, które potrzebują pożywienia (kwitnących roślin) przez całą wiosnę i lato, a nie tylko w okresie kwitnienia jednej rośliny. Przykłady: nawłoć kanadyjska, nawłoć późna.
  • Zagrożenie dla zdrowia ludzi. Sok barszczu Sosnowskiego zawiera substancję, która po przeniknięciu przez skórę i kontakcie ze słońcem powoduje oparzenia II i III stopnia.
  • Uszkodzenie infrastruktury, np. dróg. Młode pędy rdestowca ostrokończystego mogą zdeformować asfalt i nawierzchnie z płyt betonowych.

W samej Unii Europejskiej koszty związane z konsekwencjami występowania gatunków inwazyjnych szacuje się na ok. 18 miliarda EUR rocznie (w szacunkach ujęto jednak także zwierzęta, grzyby i bakterie). W europejskiej strategii dotyczącej różnorodności biologicznej do 2020 roku jednym z głównych celów jest walka z inwazyjnymi gatunkami obcymi.

Które gatunki są uznawane w Polsce za inwazyjne

 

Wśród około 3500 gatunków roślin naczyniowych Polski, blisko 30% jest obcego pochodzenia. Tylko niewielka część, bo ok. 1,5%, to gatunki inwazyjne, które stanowią zagrożenie dla rodzimej flory. Gdzie znaleźć listy roślin?

  • Kompleksowy katalog gatunków obcych wraz z informacją o stopniu inwazyjności znajduje się w publikacji B. Tokarska-Guzik i in., Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Aby znaleźć gatunek, należy najpierw sprawdzić jego nazwę łacińską w wykazie, a następnie odszukać go w tabelach w drugiej części książki.
  • Uprawiane gatunki roślin znajdziemy także w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 września 2011 r. w sprawie listy roślin i zwierząt gatunków obcych, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym i siedliskom przyrodniczym (Dz. U. Nr 210, poz. 1260).

 

Lp.    Nazwa polska Nazwa łacińska
 PAPROCIE POLYPODIOPSIDA
1. azolla drobna (azolla karolińska) Azolla filiculoides
 JEDNOLIŚCIENNE LILIOPSIDA
2.  moczarka delikatna Elodea nuttallii
3.  xx Spartina anglica
 DWULIŚCIENNE MAGNOLIOPSIDA
4.  barszcz Mantegazziego (barszcz kaukaski) Heracleum mantegazzianum
5.  barszcz Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi
6.  bożodrzew gruczołowaty (ajlant gruczołkowaty) Ailanthus altissima
7.  grubosz Helmsa Crassula helmsii
8.  kolcolist zachodni Ulex europaeus
9.  kolczurka klapowana Echinocystis lobata
10.  niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera
11.  niecierpek pomarańczowy Impatiens capensis
12.  rdestowiec czeski (rdestowiec pośredni) Reynoutria x bohemica
13.  rdestowiec japoński (rdestowiec ostrokończysty)    Reynoutria japonica
14.  rdestowiec sachaliński Reynoutria sachalinensis
15.  trojeść amerykańska Asclepias syriaca
16.  tulejnik amerykański Lysichiton americanus

Listę roślin stosowanych w ogrodnictwie, które należą do inwazyjnych gatunków obcych, i co do której uzgodniono potrzebę niewprowadzania ich do sprzedaży i uprawy można znaleźć w publikacji Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia. Kodeks dobrych praktyk

 

Lp.    Nazwa polska Nazwa łacińska
1. czeremcha amerykańska    Padus serotina
2. klon jesionolistny Acer negundo[1]
3. moczarka kanadyjska Elodea canadensis
4. nawłoć kanadyjska Solidago canadensis
5. nawłoć późna Solidago gigantea
6. nawłoć wąskolistna Solidago graminifolia
7. rudbekia naga Rudbeckia laciniata
8. świdośliwa kłosowa Amelanchier spicata
9. tawuła kutnerowata Spiraea tomentosa

 

Uwaga: lista nie dotyczy odmian uprawnych (kultywarów), odmian botanicznych oraz form geograficznych, które nie są uznawane za inwazyjne.

Lista roślin stosowanych w ogrodnictwie, co do których zaleca się szczególne środki ostrożności również znajduje się w publikacji Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia. Kodeks dobrych praktyk wraz z kartami opisu, które przybliżają potencjalne zagrożenia.

 

Lp.    Nazwa polska Nazwa łacińska
1. aronia śliwolistna Aronia ×prunifolia
2. aster nowobelgijski Aster novi-belgii
3. aster wierzbolistny Aster ×salignus
4.  dąb czerwony Quercus rubra
5.  dereń rozłogowy Cornus sericea
6.  jesion pensylwański Fraxinus pennsylvanica
7.  kolcowój pospolity Lycium barbarum
8.  kroplik żółty Mimulus guttatus
9.  łubin trwały Lupinus polyphyllus
10.  naparstnica purpurowa    Digitalis purpurea
11.  orzech włoski Juglans regia
12.  powojnik pnący Clematis vitalba
13.  rdest wielokłosowy Polygonum polystachyum
14.  robinia akacjowa Robinia pseudoacacia
15.  róża pomarszczona Rosa rugosa
16.  słonecznik bulwiasty Helianthus tuberosus
17.  smotrawa okazała Telekia speciosa
18.  sumak octowiec Rhus typhina
19.  świdośliwa Lamarcka Amelanchier lamarckii
20  tojeść kropkowana Lysimachia punctata
21.  wiązowiec zachodni Celtis occidentalis
22.  winobluszcz zaroślowy    Parthenocissus inserta

 

Uwaga: lista nie dotyczy odmian uprawnych (kultywarów), odmian botanicznych oraz form geograficznych, które nie są uznawane za inwazyjne.

Co robić, gdy wydaje mi się, że mam w ogrodzie gatunki inwazyjne

 

  • Jeśli nie masz pewności, czy są to gatunki rodzime, zrób zdjęcie kwiatom i liściom, ewentualnie innym charakterystycznym częściom rośliny. Skonsultuj się z innym ogrodniczkami i ogrodnikami.
  • Sprawdź w literaturze (patrz pkt. 3 i 6), czy ten gatunek uznawany jest za obcy, potencjalnie inwazyjny, czy może inwazyjny.
  • Zgłoś się do Zarządu Zieleni m. st. Warszawy. Prześlij zdjęcia, opisz miejsce występowania gatunku.
  • Możesz również wysłać tę informację do Instytutu Ochrony Przyrody PAN, który prowadzi monitoring gatunków obcych i ich występowania w Polsce: ias@iop.krakow.pl. W temacie napisz „gatunki obce w Polsce”.
  • Uważnie obserwuj najbliższe otoczenie ogrodu. Jeśli zauważysz inne miejsca występowania gatunków inwazyjnych, poinformuj o tym ZZM. Problemem w walce z tymi gatunkami jest szybkość rozprzestrzeniania się oraz odporność na niekorzystne warunki środowiska. Aby zadbać o rodzimą szatę roślinną, należy odpowiednie kroki podjąć wystarczająco wcześnie.

Usuwanie gatunków inwazyjnych

 

  • Gatunki inwazyjne powinny być usuwane specjalistycznymi metodami. Wiele z tych roślin jest bardzo odpornych na koszenie i karczowanie, a ich owoce mogą przetrwać w glebie nawet kilkanaście lat! To jeden z powodów, dla których nie wolno ich wprowadzać do środowiska, nawet jeśli wydaje się nam, że będziemy w stanie je okiełznać.
  • Możesz samodzielnie podjąć natychmiastowe działanie. Przeczytaj o metodzie zwalczania i zapobiegania rozprzestrzenianiu się danego gatunku, aby wybrać najlepsze i najbezpieczniejsze sposoby. Należą do nich na przykład ścinanie kwiatów przed pojawieniem się nasion, karczowanie i utylizacja zielonych części. Więcej o metodach zwalczania gatunków inwazyjnych znajdziesz m.in. w publikacji Zwalczanie inwazyjnych gatunków obcego pochodzenia – dobre i złe doświadczenia pod redakcją Anny i Lecha Krzysztofiaków.
  • W przypadku wielu gatunków (np. nawłoci) bardzo ważne jest konsekwentne i systematyczne działanie. Dlatego tak ważna jest obserwacja, a w razie potrzeby – powtarzanie działań i zabiegów.

Gdzie szukać dodatkowych informacji o gatunkach obcych i inwazyjnych

 

Katarzyna Dytrych