Ogrody społecznościowe Berlina

Autorka: Agnieszka Dragon

Zdjęcia: Elena Ferrari

 

 

  1. Wstęp

 

Ogrody społecznościowe stanowią istotny element miasta. Włączają do miejskiego życia  zapomniane ekosystemy, dają przestrzeń do animowania społeczności poprzez wspólną pracę, zbiór plonu i świętowanie. W ogrodach uprawianych kolektywnie odtwarzana jest relacja człowieka z naturą, budowane są narzędzia do samostanowienia czy praktykowania sposobów współpracy między członkami i członkiniami. Prototypuje się rozwiązania – od tych codziennych i praktycznych, po te wchodzące na poziom idei bioróżnorodności, suwerenności żywnościowej i sprawiedliwości społecznej czy przestrzennej. Każdy ogród ma inny charakter. Wyróżniają je odmienne style pracy ogrodniczej, sposoby angażowania mieszkańców (lub świadomej decyzji nie-angażowania), priorytety działalności, poziom rozpolitykowania, a także różnorodność form protestu, który stanowi nieodłączny element ogrodnictwa społecznościowego.
Bogata niejednolitość zjawiska jest niewątpliwie jednym z jego ciekawszych aspektów.

Berlin znany jest z aktywizmu swoich mieszkańców, z długą i ciekawą tradycją ruchów oddolnych i skłoterskich, aktywnych oraz sprawczych stowarzyszeń lokatorskich, obywatelskich oraz całego spektrum kolektywów, organizacji i grup nieformalnych tworzonych przez mieszkańców dla mieszkańców. Cel – niezależność od kapitalistycznych ideałów miasta-firmy.
Ogrody społecznościowe wpisują się w szeroki berliński wachlarz oddolnej aktywności mieszkańców, oferują budowanie wspólnoty na jeszcze innym poziomie – trwalszym, bo praktykującym tę społeczność poprzez wspólną pracę rąk. A przecież nie ma nic bardziej jednoczącego ludzi jak robienie czegoś razem. Przyjrzyjmy się zatem bliżej, jak to się robi w stolicy europejskiego ogrodnictwa miejskiego.

 

Prinzessinnengarten 2009-2018 ©Agnieszka Dragon

  1. Krótka historia ogrodnictwa społecznościowego w Berlinie

 

W Berlinie znajduje się około 200 ogrodów społecznościowych (stan na wrzesień 2019). Są to ogrody o bardzo różnym rozmachu, charakterze oraz grupie inicjatywnej: od niewielkich przestrzeni uprawianych przez małe społeczności tj. grupy znajomych, sąsiadów i sąsiadek, członków i członkinie danej organizacji czy kolektywu, przez ogrody przy szkołach, klubach sąsiedzkich, restauracjach i skłotach, po farmy miejskie i ogrody-instytucje realizujące działalność komercyjną i edukacyjną. Tym, co najbardziej zwraca uwagę, a zarazem pozwala najszybciej rozeznać się w gąszczu inicjatyw ogrodniczych, jest ich różnorodna lokalizacja. Możemy znaleźć ogrody przy parkach miejskich (Rosenduft, 2000m2), w podwórkach między kamienicami (Karma Kultur, Frieda Süd), na byłym lotnisku Tempelhof (Allmende Kontor, Stadtacker), ogródkach działkowych (Am Stadtpark I, Hertzal Wilde-Rose) na nieogrodzonych skwerach (Gartenlabor), betonowych nieużytkach (Prinzessinengarten na Moritzplatz, himmelbeet) czy zlokalizowane na częściowo wyłączonych z użytku cmentarzach (Prinzessinengarten Kollektiv).

 

Pierwsze inicjatywy ogrodnicze pojawiły się w Berlinie w latach 70 i 80-tych, początkowo na nieużytkach (Brache), dachach, podwórkach w bramach kamienic czy małych przestrzeniach wokół drzew rosnących przy ulicach (Baumscheiben). Była to forma sprzeciwu wobec klasycznej formy rewitalizacji prowadzonej przez władze Berlina, opartej na agresywnej zabudowie, która pozbawiała mieszkańców dostępu do zieleni w mieście. Wszystkie te działania zainspirowane były m.in. dobrze już rozwiniętym wtedy ruchem ogrodnictwa miejskiego w Stanach Zjednoczonych.

Baumscheiben na Neukölln ©Elena Ferrari

Jednym z pierwszych ogrodów społecznościowych (w rozumieniu bliskim dzisiejszemu), był Kid’s Garden założony w 1999 roku pomiędzy kamienicami gęsto zabudowanej dzielnicy Neukölln. Stworzony z myślą o dzieciach, umożliwiał im bezpieczną zabawę na świeżym powietrzu, połączoną z ogrodnictwem i gotowaniem z plonów. W swoich założeniach przypominał pierwsze ogrody szreberowskie (Schrebergärten) zakładane w Lipsku w połowie XIX wieku. Były one tworzone przede wszystkim jako miejsce do zabaw i rekreacji najmłodszych, i stopniowo ewoluowały następnie w coś, co znamy dziś jako ogrodnictwo działkowe.

 

Ważnym etapem rozwoju ruchu ogrodnictwa społecznościowego i wspólnotowego były ogrody międzykulturowe (Interkulturelle Gärten), których głównym celem było stworzenie bezpiecznej przestrzeni do wspólnej pracy i wymiany wiedzy osób z doświadczeniem migracji. Projektem pilotażowym był Interkulturellen Garten w Getyndze, powstały w 1996 roku z inicjatywy rodzin migranckich, lokalnych aktywistów i aktywistek. Były to rodziny pochodzące z byłych krajów Jugosławii, dla których posiadanie kawałka ziemi i uprawa warzyw była czymś, czego brakowało im w nowej rzeczywistości. Podczas gdy Niemcy mieli ogrodzone ogródki działkowe, migranci zakładali ogrody w przestrzeni miejskiej, parkach lub terenach niegrodzonych. Odtwarzali w ten sposób swoje przydomowe ogródki, które musieli z różnych powodów porzucić. Jeden z pierwszych berlińskich ogrodów międzykulturowych to Wuhlegarten, założony w 2003 roku z inicjatywy lokalnego partnerstwa w dzielnicy Treptow-Köpenick. Zrzesza ono przedstawicieli władz lokalnych, organizacji oraz mieszkańców i mieszkanki. Urząd Dzielnicy udostępnił 5000 m2 stowarzyszeniu, które nieprzerwanie od 17 lat uprawia kawałek ziemi, realizując założenia międzykulturowych ogrodów. Innym przykładem jest Rosenduft przy Park am Gleisdreieck w dzielnicy Kreuzberg, stworzony dla kobiet po traumatycznych przeżyciach wojennych z Bośni i Hercegowiny.

 

 

  1. Programy miejskie i inicjatywy oddolne wspierające ogrodnictwo

 

Pierwsze lata drugiej dekady XXI wieku, to czas dynamicznego rozwoju różnych inicjatyw ogrodniczych, projektowanych i zarządzanych przez mieszkańców i mieszkanki pod hasłem „Miasto nie jest towarem, ale przestrzenią do życia”. Odwołuje się ono do tradycji ruchów obywatelskich i skłoterskich lat 70-tych czy 80-tych. Berlińskie ogrody społecznościowe, podobnie zresztą jak warszawskie, nigdy nie były formalnie rozpoznaną kategorią zieleni. Ogrody działkowe są tymczasem zrzeszone w stowarzyszenia ogrodowe, mają długą tradycję i są oficjalnie rozpoznane przez lokalne władze, co daje im względną stabilność. Ich przyszłość też jest jednak niepewna.

 

Miasto Berlin, świadome roli ogrodów społecznościowych, uchwałą Senatsverwaltung (berliński odpowiednik Urzędu m.st. Warszawy) rozpoczęło proces rozmów i negocjowania przyszłości tej formy miejskiej zieleni. Od kilku lat władze starają się aktywniej współpracować z ogrodnikami miejskimi, podkreślając znaczenie ogrodów społecznościowych w strategiach rozwoju miasta. Jedną z nich była propozycja ochrony ogrodów przedstawiona przez lewicowe partie takie jak: SPD, Sojusz 90/Zieloni w 2017, inną – nowa „Karta dla zieleni miejskiej Berlina” z 2020 (Charta für das Berliner Stadtgrün), która zalicza ogródki działkowe i społecznościowe do ważnej infrastruktury zielonej w mieście, jednocześnie wzywając do opracowania wspólnej strategii tych obu form miejskiego ogrodnictwa i  optymalizacji  zasobów (szersze udostępnianie, podział dużych parceli na mniejsze wspólnotowe ogródki i tworzenie kolejnych ogrodów w nowych osiedlach mieszkaniowych). Aktualnie założenia karty są szeroko dyskutowane w Berlinie na różnych poziomach: oddolnych i administracyjnych. Podczas tegorocznego spotkania „Miasto potrzebuje więcej zieleni” organizowanego przez organizację Przyjaciele dla Ziemii (BUND), Christian Hönig, specjalista ds. ochrony drzew i terenów zieleni, wezwał miasto Berlin do udostępnienia większej ilości środków z budżetu miasta na utrzymanie i zakup ziemi na rzecz nowych terenów, wskazując na ostatnie zmiany w sposobie używania zieleni miejskiej podczas pandemii.

 

W 2018 roku senacki Departament Środowiska, Transportu i Ochrony Klimatu opracował pierwszy komponent platformy internetowej Produktives Stadtgrün, dedykowanej zrównoważonej zielonej infrastrukturze, ogrodom społecznościowym i suwerenności żywnościowej Berlina. Na stronie można prześledzić m.in. historię powstawania platformy, opartą na wieloletniej pracy aktywistów i aktywistek ogrodniczych, wspieranych przez projekty badawcze i społeczne oraz różnego rodzaju stowarzyszenia. Jest też mapa z ogrodami społecznościowymi, która została opracowana na podstawie tworzonej oddolnie od 2013 roku Berliner Gartenkarte (Tomatenkarte 2013, Möhrenkate 2017). Aktualnie mapa jest poddana 2-letniej konsultacji, a platforma będzie rozbudowana o kolejne działy dotyczące szeroko pojmowanej suwerenności żywnościowej Berlina.

Ogród Allmende-Kontor na nieczynnym lotnisku Tempelhofer Feld ©Elena Ferrari

W ramach różnego rodzaju spotkań ogrodników, aktywistek i badaczy od lat podejmowana była dyskusja nad utworzeniem stanowiska rzecznika ogrodów społecznościowych przy berlińskim Senacie. Miałby on działać w imieniu ogrodów i umacniać ich pozycję w mieście. W 2019 roku faktycznie powołano na to stanowisko Toni’ego Karge – badacza, aktywistę i ogrodnika miejskiego. Jego głównym zadaniem jest inicjowanie i ułatwianie wymiany informacji między ogrodami a administracją i szeroko rozumianą społecznością Berlina. Jest to osoba pierwszego kontaktu, do której mogą zwrócić się osoby związane z ogrodami.

 

W ostatniej dekadzie Berlin wzbogacił się o imponującą liczbę ogrodów społecznościowych. Pojawiło się też wiele oddolnych inicjatyw dla ogrodników i ogrodniczek, projektów badawczych, forów, manifestów ogrodniczych, działań mapujących ogrody i miejskich aktorów, którzy wpływają na tworzenie przestrzeni zielonych. W 2014 roku ogrodnicy miejscy opracowali słynny manifest Miasto jest naszym ogrodem (Die Stadt ist unserer Garten), którego celem było wyrażenie politycznego stanowiska berlińskiego ruchu ogrodniczego oraz rozpoczęcie dyskusji nad przyszłością ogrodów w mieście. Jednym z impulsów do powstania manifestu był sprzeciw wobec rosnącej komercjalizacji ogrodów miejskich czy wykorzystywania ich wizerunku (np. przez koncern energetyczny Vattenfal w 2017). Duże firmy, marki modowe, startupy czy biura turystyczne coraz częściej zaczęły wykorzystywać te przestrzenie do swoich celów, np. sesji zdjęciowych w modnych lokalizacjach, jakimi stały się ogrody społecznościowe.  Miejski ruch ogrodniczy chciał pokazać, że ogrody to przede wszystkim ogólnie dostępne przestrzenie publicznej, wpisując je w szerszy kontekst prawa mieszkańców do metropolii i podkreślając znaczenie inkluzywności zieleni miejskiej. Autorzy manifestu wezwali urzędników i urbanistów do zrównoważonego planowania przestrzennego miasta oraz wspierania miejskich inicjatyw ogrodniczych. „Podobnie jak w mieście dostosowanym do potrzeb aut, każdemu przysługiwało prawo do miejsca parkingowego, w mieście dostosowanym do potrzeb ogrodów każdy i każda powinna mieć zagwarantowany dostęp do miejskiej przyrody w odległości możliwej do pokonania pieszo”.

 

Jedną z ważniejszych inicjatyw oddolnych jest Forum Stadtgärtnern, które odbywa się kilka razy do roku. Gromadzi miejskich ogrodników, badaczki, aktywistki, pracowników administracji miejskiej i wszystkich zainteresowanych zielenią w mieście. Od 2010 roku przybierało ono wiele form, w zależności od tego, kto organizował daną edycję. Tematyka zazwyczaj dotyczy wspólnych wyzwań, z jakimi mierzą się działkowcy i ogrodnicy miejscy np. zmiany klimatyczne, presja na ziemię w mieście, zrównoważony rozwój ogrodnictwa miejskiego. Dotychczasowe fora pokazały, że obie formy “uprawiania  miasta” mają wiele wspólnego, a integracja może wpłynąć na umocnienie pozycji ogrodów. Wymianie doświadczeń służył także, realizowany w latach 2015-2017 przez Uniwersytet Humboldtów, projekt „(Stadt)gärtnern im Klimawandel”, w ramach którego prowadzono serię spotkań edukacyjno-integracyjnych dla ogrodników miejskich, a także aktualnie realizowany we współpracy z Uniwersytetem Łódzkim projekt badawczy

„Integracja ogrodów działkowych i społecznościowych w Berlinie i Warszawie”.

Forum Stadtgärtnern ©Elena Ferrari

Świeża inicjatywa Sieci Ogrodów Miejskich (Netzwerk Urbane Gärten) to działania kilkunastu ogrodów społecznościowych, która zawiązała się po opublikowaniu przez miasto „Karty dla zieleni miejskiej Berlina”. W dokumencie tym ogrody społecznościowe otrzymały status zieleni tymczasowej, co obniżyło ich pozycję w obliczu dynamicznie rosnącej presji na miejskie parcele. Opracowany przez Inicjatywę list-manifest wyraża sprzeciw wobec zaproponowanego przez miasto rozwiązania, argumentując, że prowadzić to będzie do powolnej likwidacji ogrodów. Ogrodnicy znowu podnieśli hasło aktywistów i aktywistek miejskich z lat 70-tych, żądając zabezpieczenia ogrodów miejskich w długoterminowej perspektywie przez wpisanie ich do planu miejskiego. List został podpisany przez ogrody społecznościowe i wręczony urzędnikom.

 

 

  1. Ogrody: typologia, organizacja pracy, status ogrodu

 

Badaczka ogrodów miejskich Christa Müller dokonuje podziału na „stare” ogrody społecznościowe (powstające w latach 80 w Nowym Jorku i Europie Zachodniej), oraz ogrody nowego typu (które zaczęły pojawiać się około roku 2009).  Te ostatnie charakteryzują się między innymi świadomą rezygnacją z regulaminu ogrodu, a nawet rezygnacją z fizycznego ogrodzenia. Deklarują zaangażowanie społeczne, nie unikają eksperymentowania, wyznają zasadę DIY (zrób to sam). Pieczołowicie nadają wartości rzeczom z punktu widzenia rynku, nieużytecznym i zbędnym.

W poniższym zestawieniu przyjrzymy się właśnie ogrodom nowego typu. Posiadają one jeszcze jedną cechę: są polityczne. Warto przy okazji wspomnieć, że bycie politycznym w Berlinie łączy się przede wszystkim ze świadomością bieżących problemów, związanych z szeroko pojętą niesprawiedliwością społeczną oraz aktywizmem jako reakcją na te problemy.

 

 

4.1.         Gartenlabor (Neukölln) – ogród społeczny

 

 

Niewielki ogród prowadzony przez grupę wolontariuszy związanych z organizacją Kulturlabor Trial&error e. V., która od 10 lat tworzy lokalny klub dla mieszkańców dzielnicy Neukölln. Ogród znajduje się na otwartym skwerze pomiędzy blokami, tuż przy skrzyżowaniu trzech osiedlowych ulic. Składa się z kilku podwyższonych grządek, ziołowej spirali, krzewów owocowych i kompostownika sąsiedzkiego. Od kilku lat w przestrzeni ogrodu organizowane są warsztaty ekologiczne i ogrodnicze, wspólne budowanie mebli ogrodowych z recyklingu czy spotkania aktywistów i animatorów pracujących ze społecznościami. Ogrodnictwo to w Gartenlabor przede wszystkim narzędzie do zawiązywania dalszych relacji sąsiedzkich i regeneracji tej trudnej pod wieloma względami części dzielnicy. Ze względu na swój otwarty charakter i łatwą dostępność przestrzeń narażona jest na ciągłe zniszczenia, co jest nieodłącznym elementem otwartych ogrodów.

 

Warsztaty permakulturowe, Gartenlabor, ©Agnieszka Dragon

Teren został przekazany organizacji Trial&error w 2015 roku przez miejską instytucję (Quartiersmanagement) zajmującą się rozwiązywaniem problemów społecznych i wspieraniem lokalnych inicjatyw w dzielnicy Neukölln. Ogród otrzymuje stałe finansowanie na zakup narzędzi, roślin i prowadzenie warsztatów, a także wsparcie z funduszy europejskich m.in. programu Erasmus+ (edukacja dorosłych i wolontariat europejski) na międzynarodowe spotkania dla aktywistów i organizację pracy wolontariuszy.

4.2.          Prinzessinengarten na Moritzplatz (Kreuzberg) – ogród polityczny

 

 

To najbardziej znany berliński ogród społecznościowy. Jest to zasługą ogrodników-założycieli, którzy oprócz uprawiania ziemi aktywnie angażują się w bieżącą politykę miejską. Historia ogrodu rozpoczyna się w 2009 roku na należącym do miasta nieużytku przy Moritzplatz w dzielnicy Kreuzberg, gdzie grupa ludzi zrzeszona w organizację Nomadisch Grün ustawia mobilne skrzynie i zaczyna uprawiać w nich ziemię, zamieniając pusty plac w ogród warzywny, kawiarnię, miejsce spotkań i warsztatów.

 

Obszar ten, jeszcze od czasów od II Wojny Światowej był obiektem negocjacji i transformacji urbanistycznej. W 1945 roku teren został zbombardowany, w 1961 stał się częścią strefy granicznej między Berlinem Wschodnim a Zachodnim, następnie miała tam realizować się wizja utopijnego projektu urbanistycznego autostrady A106, przecinającej miasto. W ciągu ostatniej dekady cały Moritzplatz przechodzi nieustanną metamorfozę – od zachwaszczonego nieużytku po modelowy przykład berlińskiego ogrodu z jednej strony, po komercyjną zabudowę w formie centrum kreatywnego Aufbau House, salonu Mercedes Benz i domów deweloperskich Pandion z drugiej. W 2012 roku pojawił się pomysł sprzedaży gruntu, ale planowana prywatyzacja została uniemożliwiona z powodu masowej kampanii prowadzonej przez ogrodników i mieszkańców. Presja wywierana na tę ekonomicznie atrakcyjną ziemię to nieodłączny element prowadzenia ogrodu na gentryfikującym się Kreuzberg.

W 2018 nastąpił rozłam wśród ogrodników Prinzessinnengarten i część z nich przeniosła się na nowo tworzący się ogród na cmentarzu ewangelickim. W styczniu 2020 Common Ground e. V.,  – grupa, która zawiązała się przy Moritzplatz, uruchomiła kampanię „Wunschproduktion: 99 Jahre Prinzessinnengarten als Gemeingut” i wynegocjowała 99-letni status przestrzeni publicznej dla kawałka ziemi, na którym znajduje się Prinzessinnengarten. Nie wiadomo, czy teren będzie używany na potrzeby ogrodnictwa społecznościowego przez kolejnych 99 lat, jednak istnieje duża szansa, że przez następne dziesięciolecia nie zostanie on zabudowany. Ogród dalej prowadzi swoją działalność, organizuje wydarzenia, ogrodnicy uprawiają warzywa w skrzyniach i angażują się w lokalne sprawy dzielnicy.

 

Prinzessinnengarten na Moritzplatz, ©Elena Ferrari

4.3.         Prinzessinengarten na cmentarzu (Neukölln) – farma miejska

 

Cmentarze w Niemczech często przybierają formę cmentarza-parku, będącego elementem przestrzeni publicznej, którą odwiedza się jako miejsce rekreacji. Coraz częściej obszary te będą zamieniane w ogrody lub parki ze względu na zmianę sposoby pochówku. Tak aktualnie dzieje się na Neuer St. Jakobi Friedhof w dzielnicy Neukölln, gdzie Prinzessinengarten Kollektiv – grupa ogrodników tworząca niegdyś Princessinengarten przy Moritzplatz uprawia ziemię, prowadzi działania edukacyjne, kawiarnię oraz zakład kamieniarski. Obecnie siedem hektarów ziemi cmentarnej tylko częściowo spełnia pierwotną funkcję. Pozostały teren jest wykorzystywany na działalność edukacyjną i rekreacyjną w części wskazanej przez miejskie Stowarzyszenie Cmentarzy Ewangelickich (Evangelischen Friedhofsverband Berlin Stadtmitte). Obszar ten wyłączony jest z aktywnych pochówków.

 

Wydawało się, że po wewnętrznym konflikcie wśród ogrodników i w obliczu zewnętrznych przeszkód, związanych z niepewnością terenu przy Moritzplatz udało się wspólnie ze stowarzyszeniem cmentarzy ewangelickich wypracować zrównoważony model zagospodarowania przestrzennego, który może wskazać długoterminową perspektywę rozwoju dla innych ogrodów w Berlinie. Jednak w lutym 2020 dzielnicowe Biuro Ochrony Środowiska i Przyrody wydało nakaz dekonstrukcji mobilnych elementów ogrodu i zaprzestania części upraw, argumentując, że pawilony lub toaleta kompostowa to niedopuszczalne konstrukcje, a uprawa roślin takich jak boćwina i kapusta wpływają na zmianę naturalnego krajobrazu miejsca, w którym w 1992 r. miał powstać park. I choć wydawało się, że to koniec ogrodu, w lipcu osiągnięto porozumienie, na mocy którego usunięto mobilne elementy i podjęto bliższą współpracę między Kolektywem, Stowarzyszeniem Cmentarzy Ewangelickich a Biurem Ochrony Środowiska.

Prinzessinnengarten na cmentarzu Neuer St. Jakobi ©Elena Ferrari

4.4.          Himmelbeet – ogród centrum kultury

 

Ogród znajduje się na dawnym terenie poprzemysłowym przy Ruheplatzstrasse, w pobliżu stacji U-bahn Leopoldplatz w dzielnicy Wedding. Himmelbeet jest projektem realizowanym przez organizację Himmelbeet GmbH oraz stowarzyszenie Zusammen Wachsen e.V., a jego głównym celem jest zapewnienie łatwego dostępu do ogrodnictwa i edukacji nieformalnej. Ogrodnicy podkreślają, że ogród społecznościowy powinien być tworzony z myślą o mieszkańcach i mieszkankach, wykorzystywany jako platforma spotkań i integracji osób o różnym pochodzeniu, umożliwiając dostęp do edukacji i zdrowej żywności. Twórcy ogrodu dużą wagę przywiązują do kryzysu ekologicznego i społecznego. W swoich działaniach koncentrują się w szczególności na takich tematach jak: zmiany klimatyczne, konsumpcjonizm, populizm, przemiany społeczne oraz zrównoważony rozwój miast. Ogród jest zarządzany przez ok. 15 osób.

 

Himmelbeet, podobnie jak Prinzessinnengarten przy Moritzplatz składa się z 150 podwyższonych skrzyń ustawionych na placu o wielkości 1700 m2, w których uprawiane są warzywa, zioła i kwiaty. Około 30 skrzyń przekazano nieodpłatnie na rzecz organizacji, szkół, przedszkoli i innych instytucji społecznym. Kolejne 50 skrzyń stanowi miejsce kolektywnych upraw, prowadzonych przez mieszkańców czy wolontariuszy. Plony wykorzystuje się w kawiarni znajdującej się w ogrodzie. Pozostała część jest wynajmowana odpłatnie. Duża różnorodność upraw odzwierciedlająca preferencje ogrodników, idealnie realizując zasadę bioróżnorodności. Kawiarnia istnieje w ogrodzie od 2015, generując dochód, który pomaga utrzymać ogród i opłacić pracowników. Oprócz tego realizowane są warsztaty ogrodnicze, kompostowe, DIY, kursy gotowania, a także koncerty, warsztat rowerowy czy pop-upowy salon fryzjerski.

 

Himmelbeet ©Elena Ferrari

Los Himmelbeet przy Ruheplatzstraße jest jednak przesądzony. Po długich rozmowach z administracją miasta i dzielnicy, decyzja została podjęta: ogrodnicy muszą opuścić teren do końca października 2020 roku. Przestrzeń zajmowana obecnie przez ogród będzie wykorzystywana przez komercyjny projekt sportowy „Amandla eduFootball e.V.”, który zbuduje na terenie boisko do piłki nożnej. Początkowo wskazana przez władze dzielnicy nowa lokalizacja przy Mettmannplatz, niestety nie może być użytkowana do 2024 ze względu na prace, jakie prowadzi tam kolej. Ogród pod koniec zeszłego roku otrzymał podwójne wsparcie Senatu berlińskiego w wysokości 150 tys. euro, które zostanie przeznaczone na przeprowadzkę oraz kontynuację ogrodu w nowej, nieustalonej jeszcze lokalizacji.

 

W tym roku, we współpracy ze Stowarzyszeniem Cmentarzy Ewangelickich, rozpoczął się projekt ponownego wykorzystania części cmentarza św. Elżbiety przy ulicy Wollankstrasse w dzielnicy Wedding. Jak mówią ogrodnicy, ten nowy projekt daje im możliwość zaspokojenia potrzeb związanych z działalnością ogrodniczą. Zaznaczają oni jednak, że nie są w stanie przenieść tam ogrodu z kawiarnią, pasieką i warsztatem, ponieważ cmentarz będzie w dalszym ciągu pełnić swoją funkcję. Dlatego też ich działania będą koncentrować się na edukacji ogrodniczej, z wyłączaniem większych wydarzeń.

 

Podsumowanie

 

Berlińska historia ogrodnictwa miejskiego wyróżnia się swoją skalą i zasięgiem, może być także uniwersalną opowieścią o uspołecznianiu nieużytków i uprawianiu warzyw w mieście. Ogrody społecznościowe odegrały tu istotną rolę w negocjacjach statusu wspólnych zasobów, szczególnie miejskiej zieleni, sprzeciwiając się dominującej, neoliberalnej polityce traktującej ziemię jako zwyczajny, rynkowy towar.

 

Ziemia, traktowana jako towar, podlega regułom wolnego rynku, oznacza to, że wspólny zasób, jakim jest zieleń w mieście, musi konkurować w ogólnym systemie planowania z neoliberalną polityką,.

 

 

Biogramy:

 

Agnieszka Dragon – działaczka, organizatorka projektów społecznych, badaczka ogrodów miejskich. Działa na rzecz otwierania ogrodów działkowych i tworzenia w nich miejsc spotkań. Interesują ją zagadnienia związane z kapitałem społecznym, tożsamością i zaufaniem. Wraz z polsko-niemieckimi badaczami i badaczkami bada możliwości integracji ogrodów działkowych i społecznościowych w Warszawie i Berlinie (integrationgardens.com). Dokumentuje życie działkowe w ramach projektu Warszawscy Działkowcy (warszawscydzialkowcy.com). Stypendystka Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2019). Absolwentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie Warszawskim. Studentka na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Humboldtów. Działkowiczka w ROD „Pratulińska” na warszawskim Targówku.

 

Elena Ferrari – badaczka i architektka krajobrazu mieszkająca w Berlinie od 2013 roku. Bada relacje między człowiekiem a przyrodą w kontekście współczesnej transformacji oraz to, jak ekologia wpływa na powstawanie nowych działań i praktyk miejskich Berlina. Poprzez fotografie dokumentuje “pośredni stan miejskiej natury w Berlinie”: przestrzenie znajdujące się pomiędzy procesami zagęszczania miasta a polityką ochrony przyrody, sferą prywatną a publiczną, praktykami formalnymi a nieformalnymi. Jest ekspertką w dziedzinie współczesnych ogrodów miejskich, rozumianych jako środowiska dostępne różnym formom życia, promujące sprawiedliwość przestrzenną, społeczną i środowiskową. Jest częścią zespołu badawczego projektu „Integracja ogrodów działkowych i społecznościowych w Warszawie i Berlinie”. Absolwentka Architektury na Politechnice Mediolańskiej. Pracowała jako asystentka dydaktyczna oraz w magazynie Domus w Mediolanie.

 

Zbiór niektórych jej zdjęć można znaleźć na profilu Instagram @inbetween_nature

 

Wszystkie zdjęcia ©Elena Ferrari

 

 

Referencje, artykuły, linki

 

 Artykuły:

 

Müller, C. (2016). Intervention to public space: New Urban gardening in New York and Berlin, Sustainable Communities Review

 

Bendt, P. ,Barthel S.,  Colding J. (2013). Civic greening and environmental learning in public-access community gardens in Berlin

 

 

 

Strony i platformy miejskie:

 

Platforma Produktives Stadtgruen, Senatsverwaltung

https://www.berlin.de/gemeinschaftsgaertnern/

 

Berliner Gartenkarte  https://gartenkarte.de/#!index.md

 

Manifest “Miasto jest naszym ogrodem”, 2014

https://urbangardeningmanifest.de/

 

Sieć Ogrodów Miejskich https://urbane-gaerten.de/

 

Przyjaciele dla Ziemii (BUND)

https://www.bund-berlin.de/service/meldungen/detail/news/tag-des-gartens/

 

 

 

Strony ogrodów:

 

Himmelbeet https://himmelbeet.de/

 

Prinzessinnengarten https://prinzessinnengarten.net/

 

Prinzessinnengarten na Mortizplatz  https://prinzessinnengarten-kreuzberg.net/

 

Prinzessinnengarten Kollektiv http://prinzessinnengarten-kollektiv.net/

 

Gartenlabor  https://www.facebook.com/gartenlabortrialanderror/

 

 

Projekty badawcze:

 

„(Stadt)gärtnern im Klimawandel”,

https://www.agrar.hu-

berlin.de/de/institut/departments/daoe/bk/forschung/klimagaerten/bildungs-und-vernetzungsforum

 

Integracja ogrodów działkowych i społecznościowych w Warszawie i Berlinie

https://integrationgardens.com/