Społeczność czyli jak wspólnie działać w ogrodzie

Warszawscy ogrodnicy pytani dlaczego założyli ogród albo dołączyli do ogrodu odpowiadają różnie.

Zależało nam na miejscu, które łączyłoby to co dobre na wsi, z tym co dobre w mieście. Trzeba było zagospodarować działki na Jazdowie, pokazać, że dzieje się tam coś ciekawego i ochronić osiedle przed deweloperką, mówią założyciele Motyki i Słońce

Wszyscy jesteśmy millenialsami, zagrożonymi przez komputery. Dla nas to ostatnia szansa, by zrobić coś normalnego, mówią członkowie Spółdzielni Krzak.

Natomiast inicjatorka Wspólnego Ogrodu przy Służewskim Domu Kultury podkreśla: dopóki nie zaczęłam się zajmować tematami związanymi z roślinami, to roślinność w mieście była dla mnie tłem. Aż zorientowałam się, że rośliny są wszędzie: zaglądają mi przez okna, stoję na nich. Zaczęłam je zauważać.

Ogrody społecznościowe są w dużym stopniu dziełem wspólnym ogrodników, którzy w danym sezonie w nich pracują. Są to przestrzenie otwarte na ludzi i na miasto, gdzie wszyscy spotykają się dla przyjemności, edukacji i rekreacji. Do większości warszawskich ogrodów można dołączyć i zacząć w nich działać. Mapa ogrodów na stronie Bujna Warszawa zawiera informacje kontaktowe i godziny otwarcia warszawskich ogrodów, na stronie wydarzenia znajduje się kalendarz otwartych warsztatów ogrodniczych i przyrodniczych do których można dołączyć.

Ogrodnicy czerpią różne korzyści z przynależności do ogrodu: wspólnie zdobywają doświadczenia ogrodnicze, wiedzę przyrodniczą, korzystają z plonów, uczą się utrzymywać ogród i rozwiązywać problemy, nawiązują nowe znajomości i przyjaźnie. Ważne, by w miarę rozwoju sezonu, nadal czerpali z ogrodu radość.

Na początku każdego sezonu społeczności ogrodowe starają się przyciągnąć nowe osoby, a w trakcie sezonu utrzymać zainteresowanie pracą w ogrodzie. Jak wyglądają społeczności różnych ogrodów, kto podejmuje decyzje? Jak ogrody informują o sobie i jak przyciągają nowych członków? Jak sobie radzą z podziałem pracy, a w miarę trwania sezonu jak sobie radzą ze słabnącym zainteresowaniem?

Regulamin ogrodu

 

Założenie ogrodu nie musi być działaniem sformalizowanym, gdyż do ubiegania się o niektóre formy wsparcia wystarczy nieformalna grupa inicjatorów. Niemniej w grupie, która przymierza się do wspólnego przedsięwzięcia, warto wspólnie określić ramy współpracy, ustalić cele i sposób działania, określić oczekiwania i odpowiedzialności każdej z zebranych i dołączających do grupy osób. Tworzenie regulaminu ogrodu bądź jakiegoś dokumentu określającego ramy współpracy pozwala w przyszłości unikać nieporozumień.

W regulaminie można zawrzeć informacje o celach założenia ogrodu i motywacjach członków, podziale prac w ogrodzie, podziale plonów, organizacji wydarzeń w ogrodzie.

Regulamin będzie mocno zależał od ogrodu. Na przykład regulamin ogrodu Motyka i Słońce jest statutem. Umieszczono w nim zasady podziału plonów, wyboru liderów i opisano funkcję ogrodnika dnia. Z kolei regulamin Wspólnego Ogrodu SDK  sprowadza się do kilku prostych zasad:

 

  1. Obejrzyj, poczuj zapach
  2. Nie zrywaj
  3. Podlewaj tylko truskawki (małe rośliny łatwo uszkodzić)
  4. Nie przestawiaj tabliczek
  5. Szanuj pracę ogrodników
  6. Dzieci mogą korzystać z kraników tylko pod opieką rodziców

Liderzy

 

Większość ogrodów ma wyraźnych liderów, którzy decydują o podziale pracy, znają ogród i jego potrzeby, ustalają budżet i finansowanie, szukają dodatkowych źródeł finansowania i piszą projekty, by zebrać środki na dalsze działania. Liderzy organizują spotkania dla wolontariuszy i potencjalnych ogrodników, planują działania ogrodu na przyszły sezon, organizują warsztaty, spotkania otwarte i integracyjne.

Liderzy najczęściej (ale niekoniecznie) wywodzą się z grupy inicjatorów. Ich autorytet jest potwierdzony doświadczeniem bądź regularną obecnością w ogrodzie. Większość warszawskich ogrodów działa na zasadzie wolontariatu, to znaczy liderzy i członkowie pracują dobrowolnie, bez wynagrodzenia. Jednak w przypadku liderów duży nakład pracy sprawia, że ich rola jest dużą odpowiedzialnością, którą łatwo się zmęczyć.

Na początku sezonu warto zastanowić się nad rolą liderów w ogrodzie. Kto chce i może być liderem? Na jakiej zasadzie będą planowane działania w ogrodzie oraz co się dzieje, jeśli nikt nie chce być liderem? Jeśli chętnych brakuje, trzeba zdecydować, czy konieczne jest zatrudnienie osoby w ogrodzie, a co za tym idzie zebranie środków na wynagrodzenie.

Rotacja liderów

 

Rozwiązań jest kilka. Niektóre ogrody założone przy instytucjach, np. Wspólny Ogród SDK, mają możliwość zapewnienia liderom wynagrodzenia, w wymiarze zależnym od ilości pracy, np. ¼ etatu bądź ½ etatu. Inne niezależne ogrody, przy okazji pisania wniosków o dofinansowanie wpisują wynagrodzenie dla koordynatorów i ewaluatorów projektu, oraz dla osób prowadzących warsztaty bądź inne regularne działania.

Wynagrodzenie dla liderów sprawia, że osoby na tym stanowisku mogą poświęcić część swojego czasu pracy dla ogrodu. Spisanie obowiązków lidera w umowie zatrudnienia lub umowie projektowej, porządkuje pracę lidera, a w przypadku rezygnacji tej osoby z stanowiska, ułatwia przekazanie obowiązków.

Innym rozwiązaniem jest rotacja liderów; tu potrzebna jest grupa liderów, spośród których jedna osoba zgłasza się do zarządzania pracami w ogrodzie danego dnia, pozostali w tym czasie nabierają sił na inny dzień wspólnych prac. Taki system wprowadzono sezonie 2017 w ogrodzie Motyka i Słońce. Osoby bardziej doświadczone zgłaszały się do pełnienia funkcji ogrodniczki/ogrodnika dnia.

Ogrodniczka/ogrodnik dnia

 

Ogrodniczka/ogrodnik dnia organizuje pracę pozostałym chętnym, informuje jak znaleźć potrzebne narzędzie i sprzęty, a pod koniec prac wypełnia dzienniczek. Najważniejszą jego/jej rolą jest sprawienie, by nowe osoby czuły się zaproszone do pracy w ogrodzie oraz czuły, że mają możliwość podejmowania decyzji i wpływania na rozwój oraz kształt ogrodu.

Ogrodnicy dnia przekazywali sobie informację o tym co jest do zrobienia w ogrodzie na podstawie wpisów w dzienniku ogrodu, w którym notowano wszystkie prace wykonane na poprzednim spotkaniu i sugerowano czym trzeba się zająć w następnej kolejności.

Alternatywą jest działanie w małej grupie, w której nie ma potrzeby wyłaniania liderów. Tak działa grupa w ogrodzie społecznościowym Piwonia, Spółdzielni Krzak czy w Ogrodzie Społecznościowym Fort Bema. Tam ogrodnicy skrzykują się do wspólnych większych działań albo przychodzą do ogrodu w czasie wolnym.

Działania projektowe

 

Poza regularnymi pracami w ogrodzie, pojawiają się większe zadania i przedsięwzięcia, które warto rozplanować projektowo. Każdy pomysł – np. zrealizowanie serii warsztatów przyrodniczych, wybudowanie kompostownika, wybudowanie altanki do wspólnych spotkań – można potraktować jako odrębny projekt, który można rozpisać na następujące punkty:  

 

  1. Ogólny zarys i zasięg projektu
  2. Problem na który nasz projekt znajduje rozwiązanie i pytania, które się rodzą wokół tematu
  3. Cel działania
  4. Konkretne rezultaty działania (opisujemy namacalne efekty, nawet małe i wymagające małych nakładów pracy i finansów)
  5. Plan działań – z rozpisaniem na osoby za poszczególne zadania odpowiedzialne
  6. Harmonogram działań (konkretne i najlepiej niezbyt odległe terminy realizacji)
  7. Budżet czyli kosztorys działań (dla każdego punktu określamy potrzeby i źródła finansowania, jeśli ubiegamy się o dofinansowanie warto zaplanować wynagrodzenie koordynatorów i prowadzących warsztaty)
  8. Krótka ewaluacja osiągnięć projektu

 

Dużą zaletą działania projektowego jest możliwość przekazania odpowiedzialności za działania innym członkom ogrodu. Liderzy nie muszą być odpowiedzialni za każdy projekt. Na początku sezonu warto określić kilka działań, które można rozpisać projektowo, a które mogą zrealizować poszczególne osoby bądź grupy, bez nadzoru lidera. Na wszystkie albo niektóre z nich można szukać dofinansowania. Na przykład w ramach projektu FIO Mazowsze Lokalnie Wspólny Ogród SDK wybudował gliniany piec chlebowy, a w ogrodzie Motyka i Słońce zorganizowano cały sezon warsztatów pod hasłem Niedzielny Ogrodnik.

Dla przykładu, budowę kompostownika ogrodowego można zaplanować następująco:

 

  1. Ogólny zarys i zasięg projektu. Budowa trójkomorowej skrzyni kompostowej w naszym ogrodzie, w ramach cyklu warsztatów o glebie i kompostowaniu z ekspertami Bujna Warszawa.
  2. Problem i pytania. Mała wiedza o procesie kompostowania. Ogólne przekonanie, że kompostowanie śmierdzi i przyciąga szczury. Czy można kompostować cytrusy? Czy gotowy kompost jest bezpieczny?
  3. Cele działania. Budowa kompostownika ogrodowego w ramach warsztatów. Wspólne zdobycie wiedzy o budowaniu kompostowników i procesie kompostowania.
  4. Rezultaty. 3 warsztaty z ekspertem kompostowym w określonych terminach, przeszkolenie 10 ogrodników w temacie kompostowania, wybudowany kompostownik ogrodowy.
  5. Plan działań. Rekrutacja ekspertów i uzgodnienie terminu warsztatów, przygotowanie listy potrzebnych sprzętów i materiałów, zakup materiałów, promocja warsztatów, zapisy na warsztaty, przygotowanie i wsparcie eksperta podczas warsztatów.
  6. Budżet. Wynagrodzenie koordynatora projektu, wynagrodzenia eksperta, koszt zakupu bądź najmu sprzętu, koszt zakupu materiałów.
  7. Ewaluacja osiągnięć. Odbyły się 3 warsztaty w 3 kolejne weekendy kwietnia, na każdy warsztat przyszło 18 osób. Ekspertka i uczestnicy wspólnie odpowiadali na pytania o procesie kompostowania. Trójkomorowy kompostownik stoi w ogrodzie i jest gotowy do użytku.

Więcej przydatnych informacji o wspólnym działaniu projektowym można znaleźć w publikacji Centrum Edukacji Obywatelskiej skierowanej do nauczycieli pt. Projekty edukacyjne i podręcznika Buck Institute for Education Project Based Learning Handbook – A Guide to Standards Focused Project Based Learning.

 

W artykule zacytowano pracę licencjacką Elżbiety Czerwińskiej Społeczność się buduje w czasie, tak samo jak rośliny rosną w czasie. Fenomen społecznego ogrodnictwa miejskiego na przykładzie etnografii Wspólnego Ogrodu przy Służewskim Domu Kultury w Warszawie, Warszawa, lipiec 2017 (kierunek: Etnologia i Antropologia Kulturowa).

 

Polecamy też webinar o zakładaniu ogrodów społecznościowych zrealizowany przez Bujną Warszawę.

Izabella Mier