Pałac Lubomirskich to historyczny gmach w centrum Warszawy, wyróżniający się frontową kolumnadą i burzliwą historią własności oraz funkcji. W ciągu kolejnych stuleci pełnił rolę rezydencji, budynku handlowego, miejsca kultu religijnego i siedziby urzędów. Po zniszczeniach wojennych pałac został odbudowany i w drugiej połowie XX wieku przesunięto go na nowe usytuowanie względem osi miejskich.
Jak kształtowała się historia pałacu?
Na początku XVIII wieku północne tereny podwarszawskiego miasteczka Wielopole kupili Radziwiłłowie i jeszcze przed 1712 wzniesiono tam posiadłość. W 1730 roku pałac należał do architekta Jana Zygmunta Deybla. W 1760 roku rozpoczęto przebudowę w stylu późnobarokowym pod kierunkiem Jakuba Fontany, prace nie zostały jednak dokończone.
W 1790 roku właścicielem został Aleksander Lubomirski. W latach 1791–1793 pałac przebudowano w stylu klasycystycznym według projektu Jakuba Hempla; do elewacji dodano kolumnadę z 10 potężnych kolumn, powstały piętrowe oficyny od podwórza i piętro w korpusie głównym. W końcu XVIII wieku w pałacu mieszkała Rozalia Lubomirska, żona Aleksandra, która zginęła podczas rewolucji francuskiej.
W 1816 roku córka Aleksandra sprzedała budynek generałowi Izydorowi Krasińskiemu. W latach 1828–1834 pałac należał do rządu Królestwa Polskiego i służył jako urzędy oraz lazaret w czasie powstania listopadowego. W 1834 roku właścicielem został finansista Abraham Simon Cohen; od tego czasu wnętrza wielokrotnie przekształcano pod kątem dochodowości — pojawiły się sklepy, stragany i małe mieszkania. W 1841 roku wybudowano Gościnny Dwór, co wzmocniło handlowy charakter miejsca.
Jak zmieniała się funkcja pałacu w XIX i XX wieku?
W 1858 roku właścicielem pałacu został Icek Blass z Góry Kalwarii; wówczas w budynku działały tzw. „sale wiedeńskie”, gdzie organizowano publiczne potańcówki. Prawdopodobnie około 1872 roku na piętrze urządzono synagogę, która funkcjonowała tam do 1940 roku. Przez XIX wiek i początki XX stulecia pałac stopniowo popadał w zaniedbanie.
W 1928 roku Wacław Moszkowski przekształcił pałac na kamienicę czynszową, nadbudowując jedno piętro. W 1938 magistrat kupił nieruchomość i planowano renowację, której realizację przerwał wybuch II wojny światowej. Pałac został uszkodzony podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku.
W latach 1947–1950 Tadeusz Żurowski nadzorował odbudowę pałacu; wykorzystano projekt klasycystyczny Jakuba Hempla i obniżono gmach o jedno piętro w stosunku do stanu z 1939 roku.
Czy Pałac Lubomirskich został przesunięty?
W 1970 roku zdecydowano o translokacji pałacu w taki sposób, aby zasłonił halę Gwardii i aby jego kolumnada zamknęła perspektywę głównej alei Ogrodu Saskiego. Pomysłodawcą operacji środowiskowo przypisano Mariana Spychalskiego, a opracowanie projektowe wykonał Aleksander Mostowski.
Operacja trwała od 30 marca do 18 maja 1970 roku. Pałac odcięto od murów i fundamentów, umieszczono na specjalnych kratownicach i po torach przesuwano na nowe miejsce. W efekcie budowlę obrócono o około 74 stopnie (inne źródło podaje 78 stopni). Po przesunięciu pałac bez oficyn stanął prostopadle do Osi Saskiej. Przed frontem ustawiono cztery kamienne lwy autorstwa Jana Biernackiego, przeniesione z gmachu Ministerstwa Spraw Wojskowych.
Co znajduje się dziś w Pałacu Lubomirskich?
W pałacu swoje siedziby mają organizacje i instytucje: Business Centre Club, Centrum Prasowe Pałac Lubomirskich oraz Uczelnia Warszawska im. Marii Skłodowskiej-Curie. Przed budynkiem odsłonięto 16 listopada 2010 roku Pomnik Tadeusza Kościuszki ufundowany przez bank Citi Handlowy; pomnik jest repliką dzieła Antoniego Popiela, którego pierwowzór odsłonięto w Waszyngtonie w 1910 roku.
W 1985 roku przed pałacem wzniesiono pomnik Poległym w Służbie i Obronie Polski Ludowej autorstwa Jana Bohdana Chmielewskiego; monument rozebrano w 1991 roku. Na wschodniej elewacji znajduje się tablica upamiętniająca obrzucenie 15 sierpnia 1943 roku granatami tramwaju, co odsłonięto w marcu 1952 roku.
Informacje praktyczne
- Adres: Plac Żelaznej Bramy 10, 00-136 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–pt 9:00–17:00
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (310 opinii)
