Pomnik Małego Powstańca to brązowa rzeźba umieszczona przy pozostałościach baszty zewnętrznego pierścienia murów Starego Miasta w Warszawie. Pomnik odnosi się do udziału dzieci i nastolatków w powstaniu warszawskim i wyróżnia się przedstawieniem kilkuletniego chłopca z hełmem, opaską i bronią.
Historia
Projekt rzeźby powstał w 1946 roku i jego autorem był Jerzy Jarnuszkiewicz, wówczas student rzeźby na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, pracujący także przy odgruzowywaniu miasta. Samą rzeźbę wykonano w pracowni Biura Odbudowy Stolicy. Dzieło, pierwotnie noszące tytuł "Dziecko-bohater", otrzymało wyróżnienie w konkursie Związku Polskich Artystów Plastyków na rzeźbę upamiętniającą powstanie.
Przez lata Mały Powstaniec był znany z miniaturowych kopii rozprowadzanych przez pracownię Władysława Miecznika jako dzieło Jana Małety. W 1979 roku sąd w Warszawie orzekł autorstwo na korzyść Jerzego Jarnuszkiewicza. Inicjatywa wzniesienia pomnika wyszła od harcerzy Chorągwi Stołecznej ZHP im. Bohaterów Warszawy; autor przekazał projekt i dokumentację, a odlew zrealizowano w zakładach odlewniczych. Koszty prac związanych z odlaniem i ustawieniem monumentu pokryto ze środków zebranych przez harcerzy.
Odsłonięcie miało miejsce 1 października 1983 i miało formę uroczystej zbiórki harcerskiej. Odsłonił je harcerz i powstaniec Jerzy Świderski w obecności licznych harcerzy, przedstawicieli władz i mieszkańców stolicy. Wartę honorową przed pomnikiem pełnili rówieśnicy najmłodszych żołnierzy powstania.
Opis rzeźby
Rzeźba wykonana z brązu przedstawia kilkuletniego chłopca w niemieckim hełmie typu stahlhelm, z orzełkiem i namalowaną biało-czerwoną opaską. Postać ma za duże buty i płaszcz lub bluzę-panterkę, a przez ramię przewieszony jest pistolet maszynowy, co tworzy obraz dziecka w roli młodego powstańca.
Pomnik ustawiono na pozostałościach ósmej, półokrągłej baszty zewnętrznego obwodu murów obronnych Starego Miasta. Rok po odsłonięciu na murze przy pomniku umieszczono tablicę z czerwonego piaskowca z krzyżem harcerskim i fragmentem pieśni "Warszawskie dzieci".
Kontrowersje historyczne
Adam Węgłowski w artykule opublikowanym w "National Geographic" skrytykował rzeźbę, wskazując na niezgodność z praktykami Armii Krajowej, która nie zezwalała dzieciom na walkę z użyciem broni. Krytyka koncentruje się na obrazie dziecka z bronią jako możliwym uproszczeniu historycznym.
Istnieją jednak dokumenty i relacje mówiące o udziale dzieci i nastolatków w powstaniu. Wymieniani są m.in. Witold Modelski i Jerzy Bartnik; Różyczka Goździewska występuje jako sanitariuszka w wieku 8 lat; Jerzy Romuald Grzelak ps. "Pilot" opisany jest jako najmłodszy walczący uczestnik powstania — 9 lat. Inne wymieniane osoby to Wojciech Zalewski ps. "Orzeł Biały" (11 lat), Ryszard Chęciński ps. "Myszka" (12 lat), Bogdan Bartnikowski (12 lat) oraz Bohdan Hryniewicz, łącznik w wieku 13 lat i autor wspomnień "Chłopięca wojna". Po kapitulacji do obozu Stalag IV B Mühlberg trafiła grupa 49 powstańców w wieku 12–15 lat.
Gdzie znajduje się kopia pomnika?
Kopia monumentu eksponowana jest w Sali Małego Powstańca w Muzeum Powstania Warszawskiego.
Kopia w muzeum dokumentuje związek rzeźby z pamięcią o najmłodszych uczestnikach walki o stolicę.
Informacje praktyczne
- Adres: Podwale, 00-001 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (3 740 opinii)
