W 2026 roku samorządy uruchamiają szerokie działania kontrolne obejmujące deklaracje opłat za gospodarowanie odpadami. Kontrole dotyczą nieruchomości w całym kraju i polegają m.in. na porównaniu deklarowanych danych z informacjami, które gmina posiada oraz z danymi przedsiębiorstw wodociągowo‑kanalizacyjnych. Urzędy zapowiadają wezwania do wyjaśnień w przypadku rozbieżności, a w konsekwencji wydawanie decyzji wymiarowych za wcześniejsze okresy. Podstawę prawną stanowi ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz przepisy wynikające z Ordynacji podatkowej.
Jak gminy sprawdzają deklaracje?
W praktyce kontrola polega na zestawieniu deklaracji z danymi z różnych rejestrów i jednostek gminy. Samorządy korzystają z informacji meldunkowych, rejestru wyborców, dokumentów dotyczących świadczeń rodzinnych, zapisów szkół i przedszkoli oraz z danych o dostawie wody i odbiorze ścieków. Art. 6o ust. 1a ustawy daje wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta uprawnienie do użycia tych danych przy weryfikacji deklaracji. Zużycie wody traktowane jest często jako sygnał do dalszej analizy, ale samo w sobie nie stanowi automatycznego dowodu zamieszkiwania.
Jakie mogą być skutki ustaleń?
Jeżeli urząd ustali, że deklaracja nie odpowiada rzeczywistości, może wezwać właściciela do złożenia wyjaśnień, a następnie wydać decyzję określającą należną opłatę także za poprzednie okresy. W takich przypadkach stosuje się przepisy Ordynacji podatkowej, a zobowiązania mogą być dochodzone wstecz — do 5 lat w zwykłych warunkach liczonych od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności. Do należności mogą dojść odsetki za zwłokę, a niewywiązanie się z płatności może skutkować egzekucją administracyjną. Równolegle obowiązuje sankcja za niezgłoszenie obowiązkowej deklaracji – mandat może wynieść do 500 zł, a w postępowaniu sądowym możliwa jest grzywna do 5000 zł.
Jak i kiedy zgłaszać zmiany w deklaracji?
Pierwszą deklarację o wysokości opłaty składa się co do zasady w ciągu 14 dni od zamieszkania pierwszego mieszkańca na nieruchomości. W sytuacji zmiany danych mających wpływ na opłatę, nową deklarację należy złożyć do 10. dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła zmiana. Faktyczne zamieszkiwanie ma znaczenie w systemie odpadowym, a sam meldunek nie rozstrzyga sprawy. Gminy w komunikatach wymieniają typowe zdarzenia wymagające aktualizacji deklaracji: narodziny dziecka, wprowadzenie się partnera lub najemcy oraz powrót osoby wcześniej mieszkającej poza adresem.
Przykłady działań gmin
W Kurowie gmina ogłosiła 2 lipca 2026 r., że będzie porównywać liczbę osób we wpisach z ilością zużytej wody i innymi danymi. Grudziądz przeprowadził kontrole w okresie od 1 października 2025 r. do 15 lutego 2026 r. i dopisał do systemu 152 osoby wcześniej nieuwzględnione. W Nadarzynie działania administracyjne i dobrowolne doprowadziły w ciągu sześciu miesięcy do zwiększenia liczby osób w systemie o ponad 1300, co gmina oszacowała na około 620 tys. zł dodatkowych wpływów; od listopada 2025 r. podstawowa stawka tam wynosi 39 zł miesięcznie za osobę, a dla osób powyżej piątej w gospodarstwie obowiązuje stawka 19,50 zł. Jarocin raportował wysłanie około 346 wezwań dotyczących dzieci niewykazanych w systemie i dopisanie około 195 osób po działaniach w latach 2024–2026.
Co oznacza to dla budżetu gmin?
Gminy wskazują, że ustalenie właściwej liczby mieszkańców ma bezpośredni wpływ na koszty systemu gospodarowania odpadami. Skoczów odnotował dopłaty do systemu w wysokości około 1,6 mln zł w 2024 r. i 3,2 mln zł w 2025 r.; bez tych dopłat lokalna stawka musiałaby być wyższa. W innych miejscowościach samorządy wprowadzały podwyżki stawek – przykładowo Braniewo od kwietnia wprowadziło stawkę 63 zł od osoby, a w niektórych gminach zmiany sięgały kilkudziesięciu procent.
